Pro Caelio, Cicerón, 10-16

 

[10]Nam quod Catilinae familiaritas obiecta Caelio est, longe ab ista suspicione abhorrere debet. Hoc enim adolescente scitis consulatum meum petisse Catilinam. Ad quem si accessit aut si a me discessit umquam -quamquam multi boni adolescentes illi homini nequam atque improbo studerunt- tum existimetur Caelius Catilinae nimium familiaris fuisse .

Nam, quodo familiaritas Catilinae (dativo de interés) Caelio (CI) obiecta est, longe debet abhorrere ab insta suspicione.

Pues como le ha sido echada en cara a Celio cierta familiaridad (la familiaridad) con Catilina, (este) debe quedar lejos de esta sospecha.

Enim scitis, hoc adolescente, Catilinam meum consulatum petisse.

Ciertamente sabéis que, siendo este (Caelio) un muchacho, Catilina se hubo postulado (tiempo raro para conservar el perfecto) al consulado conmigo (año 64 a.C.),

Ad quem si accessit (ad quem) aut si a me umquam discessit, tum Caelius existimetur (subj.pasivo) fuisse nimium familiaris Catilinae

Al cual si se le acercó o si de mí se alejó alguna vez entonces (sea considerado Celio haber sido demasiado cercano a Catilina) que se considere que fue demasiado cercano a Catilina.

-quamquam multi boni adolescentes illi nequam homini atque improbo (CI) studerunt.

-Aunque muchos jóvenes sin ser siquiera hombres también se dieron a ese desalmado-

 

At enim postea scimus et vidimus esse hunc in illius etiam amicis. Quis negat? Sed ego illud tempus aetatis quod ipsum sua sponte infirmum, aliorum autem libídine infestum est, id hoc loco defendo.

At enim postea scimus et vidimus hunc esse etiam in amicis illius.

Pero ciertamente después sabemos y vemos que este también está entre sus amigos.

Quis negat?

¿Quién lo niega?

Sed ego id defendo hoc loco, tempus aetatis quod ipsum infirmum sua sponte autem infestum est libídine aliorum.

Pero yo en este punto defiendo cierta edad de la vida que es ella misma inestable por su naturaleza, es especialmente atacada por la seducción de los otros.

 

Fuit adsiduus mecum praetore me; non noverat Catilinam; Africam tum praetor ille obtinebat. Secutus est tum annus, causam de pecuniis repetundis Catilina dixit. Mecum erat hic; illi ne advocatus quidem venit unquam. Deinceps fuit annus quo ego consulatum petivi; petebat Catilina mecum. Numquam ad illum accessit, a me numquam recessit.

Me praetore fuit adsiduus mecum; non noverat Catilinam. Tum ille obtinebat Africam.

Estuvo a mi lado siendo yo pretor. No había conocido a Catilina. Obtenía aquel, entonces, África en calidad de pretor.

Tum annus secutus est, Catilina dixit causam de pecuniis repetundis. Hic erat mecum.

Pasó un año. Catilina fue acusado de robar dinero. Él estaba conmigo (Celio)

Ille unquam nequidem advocatus venit.

Aquel nunca vino siquiera a defenderse.

Deinceps fuit annus quo ego petivi consulatum. Catilina petebat mecum.

Finalmente llegó el año en que yo me postulé al consulado. Catilina se postuló conmigo.

Numquam ad illum accessit, numquam a me recessit.

Nunca a él se acercó, nunca de mí se alejó (cierre del argumento a través de la repetición)

 

[11] tot igitur annos versatus in foro sine suspicione, sine infamia, studuit Catilinae iterum petenti. quem ergo ad finem putas custodiendam illam aetatem fuisse? nobis quidem olim annus erat unus ad cohibendum bracchium toga constitutus, et ut exercitatione ludoque campestri tunicati uteremur, eademque erat, si statim merere stipendia coeperamus, castrensis ratio ac militaris.

 

Igitur versatus tot annos in foro sine suspicione, sine infamia, studuit Catilina petenti iterum. Ergo quem finem putas aetatem custodiandam esse?

Así pues, habiendo frecuentado tantos años el foro sin (incurrir en) sospecha ni descrédito, se hizo partidario de Catilina que se presentaba otra vez al consulado. ¿Pues hasta cuándo piensas que había que haber vigilado su juventud?

Quidem olim annus unus erat nobis constitutus ad cohibendum[1] bracchium toga.

Ciertamente, en otro tiempo teníamos un solo año señalado (dat. Posesivo: había un solo año señalado para nosotros) para esconder en brazo con la toga[2].

Et ut tunicati uteremur exercitatione ludoque comperti

Y para cumplir cubiertos con la túnica los ejercicios y juegos

eademque erat si statim coeperemus merere stipendi, castrensis ratio ac militaris.

Estas mismas cosas se daban si tan pronto hubiéramos  empezado el servicio militar, el campamento y el ejército.

 

qua in aetate nisi qui se ipse sua gravitate et castimonia et cum disciplina domestica tum etiam naturali quodam bono defenderet, quoquo modo a suis custoditus esset, tamen infamiam veram effugere non poterat. sed qui prima illa initia aetatis integra atque inviolata praestitisset, de eius fama ac pudicitia, cum iam sese conroboravisset ac vir inter viros esset, nemo loquebatur.

 

Nisi in qua aetate qui ipse defenderet sua gravitate et castimonia et cum disciplina domestica tum etiam quodam naturale bono.

En caso de que, en esa edad, hubiera quien no pudiera defenderse por sí mismo valiéndose de su seriedad, la pureza de sus costumbres y tanto disciplina obtenida en casa como también una cierta virtud innata

Quoquo modo a suis custodis esset tamen infamiam veram effugere non poterat

Cualquiera que fuese el modo en que lo protegieran, no podía huir de la verdadera infamia.

Sed qui praestitisset illa initia aetatis integra atque inviolata, de eius fama neque loquebatur cum iam sese corroboravisset ac vir inter viros esset.

Pero quien se había sobrepuesto de aquellos inicios de la edad sin vicio ni corrupción, ni se hablaba ya de su mala fama una vez alcanzaba la madurez como hombre se encontraba entre los hombres.

 

[12] at studuit Catilinae, cum iam aliquot annos esset in foro, Caelius. et multi hoc idem ex omni ordine atque ex omni aetate fecerunt. habuit enim ille, sicuti meminisse vos arbitror, permulta maximarum non expressa signa sed adumbrata virtutum. Vtebatur hominibus improbis multis; et quidem optimis se viris deditum esse simulabat

IMPORTANTE CONSERVAR EL HIPÉRBATON. At studuit Catilinae, cum iam aliquot annos esset in foro, Caelius.

Pero se interesó por Catilina, cuado ya llevaba años en el foro, Celio.

Et multi fecerunt hoc ídem ex omni ordine atque ex omni aetate.

Y muchos hicieron esto mismo, de toda clase y de toda edad.

Enim, sicutu arbitror vos meminisse, ille habuit permulta signa maximorum virtutum

Tuvo, en efecto, aquel, como creo que recordaréis, muchísimos atisbos de las mejores cualidades.

Utebatur multis hominibus improbis; et quidem simulabat se esse deditum optimis.

Se rodeaba de muchos hombres malvados y, sin embargo, fingía que estaba en manos de (que se debía a) los mejores.

.

erant apud illum inlecebrae libidinum multae; erant etiam industriae quidam stimulis ac laboris. flagrabant vitia libidinis apud illum; vigebant etiam studia rei militaris. neque ego umquam fuisse tale monstrum in terris ullum puto, tam ex contrariis diversisque atque inter se pugnantibus naturae studiis cupiditatibusque conflatum.

 

Erant apud illum inlecebrae libidinum multae, erant etiam industriae quídam stimuli et laboris.

(había junto a él muchos encantos de los placeres) Tenía gran interés en el atractivo de los placeres, pero también sentía estímulo por la actividad y el trabajo.

Flagrabant vitia libidinis apud illum; vigebant etiam studia rei militaris

Le encendían los vicios del deseo; era fuerte también su pasión por el arte de la guerra.

Neque ego puto unquam fuisse in terris ullum monstrum tale, tam conflatum ex contrariis diversisque atque

inter se pugnantibus  naturae studiis cupiditatibus

Y yo considero que nunca ha habido un monstruo tal en la naturaleza, tan mezclado de deseos e intereses de la naturaleza tan diversos, contrarios y enfrentados entre sí.

 

[13] quis clarioribus viris quodam tempore iucundior, quis turpioribus2 coniunctior? quis civis meliorum partium aliquando, quis taetrior hostis huic civitati? quis in voluptatibus inquinatior, quis in laboribus patientior? quis in rapacitate avarior, quis in largitione effusior? illa vero, iudices, in illo homine admirabilia fuerunt, comprehendere multos amicitia, tueri obsequio, cum omnibus communicare quod habebat, servire temporibus suorum omnium pecunia, gratia, labore corporis, scelere etiam, si opus esset, et audacia, versare suam naturam et regere ad tempus atque huc et illuc torquere ac flectere, cum tristibus severe, cum remissis iucunde, cum senibus graviter, cum iuventute comiter, cum facinerosis audaciter, cum libidinosis luxuriose vivere.

 

Quis quondam tempore (fuit) iocundior claroribus viribus? Quis coniuctior turpioribus?

¿Quién (hubo) (en algún tiempo) en otro tiempo más adepto a los hombres distinguidos?, ¿quién hubo más íntimo a las gentes despreciables?

Qui civis meliorum partium aliquando? Quis hostis taetior huic civitati?

¿Qué ciudadano hubo alguna vez de un partido tan aristocrático?, ¿qué enemigo hubo más implacable para esta ciudad?

Quis iniquinatior in voluptatibus? Quis patientior in laboribus?

¿Quién más cegado por los vicios?, ¿quién con más aguante para las fatigas?

Quis in rapacitate avarior? Quis in larguitione effusior?

¿Quién más avaro en la rapiña y más pródigo en la dadivosidad?

Vero, iudices, illa admirabila fuerunt in illo homine, comprehendere multos amicitia, tueri obsequio, communicare cum omnibus quod habebat

En realidad, jueces, aquellas cualidades admirables estuvieron en este hombre: ganarse la amistad de muchos, mantenerla con detalles, compartir con todos lo que tenía

servire temporibus suorum omnium pecunia, gratia, labore corporis, scelere etiam si opus esset et audacia, versare suam naturam et regere ad tempus atque huc et illuc torquere et flectere.

poner al servicio de todos los suyos dinero, influencia, trabajo físico e incluso el delito, si era necesario y su audacia, cambiar su carácter si era necesario y darle vueltas de aquí a allá y doblegarlo.

Vivere cum testibus severe, cum remissis iucunde, cum senibus graviter, cum facinerosis audaciter, cum libidinosus luxuriose.

[vivir] actuar con seriedad frente a los austeros, con ligereza frente a los joviales, con solemnidad ante los ancianos, con osadía frente a los delincuentes, con disolución frente a los libertinos.

 

[14] hac ille tam varia multiplicique natura cum omnis omnibus ex terris homines improbos audacisque conlegerat, tum etiam multos fortis viros et bonos specie quadam virtutis adsimulatae tenebat. neque umquam ex illo delendi huius imperi tam consceleratus impetus exstitisset, nisi tot vitiorum tanta immanitas quibusdam facilitatis4 et patientiae radicibus niteretur. qua re ista condicio, iudices, respuatur, nec Catilinae familiaritatis crimen haereat. est enim commune cum multis et cum quibusdam bonis.

Ille hac tam varia multiple natura conlegerat omis homines ímprobos ex terris cum omnibus, tum etiem tenebat multis viros fortis et bonis quondam specie virtutis adsimulatae.

Aquel, gracias a esta naturaleza tan versátil, había juntado a los hombres malvados de todas las tierras unos con los otros, también se apoderaba de muchos hombres buenos valiéndose de esa virtud aparente.

Neque umquam ex illo extitisset tam consceleratus ímpetus delendi huius imperi, nisi tot vitiorum tanta immanitas, miteretur quibusdam radicibus facilitatis et patientiae.

Y nunca hubiera salido de él tan criminal intento de destruir este poder (la República), si tanta gravedad de tantos vicios no hubiera resplandecido entre algunas raíces de versatilidad y perseverancia.

Quae re ista condijo, iudices, respuatur, nec haerat crimen familiaritatis.

Por esta razón, jueces, sea rechazado este argumento y no se admita la acusación de la amistad con Catilina (estrecha relación)

Enim est commune cum multis et cum bonis

Pues es común con muchos e incluso con algunos buenos.

 

me ipsum, me, inquam, quondam paene ille decepit, cum et civis mihi bonus et optimi cuiusque cupidus et firmus amicus ac fidelis videretur; cuius ego facinora oculis prius quam opinione, manibus ante quam suspicione deprendi. cuius in magnis catervis amicorum si fuit etiam Caelius, magis est ut ipse moleste ferat errasse se, sicuti non numquam in eodem homine me quoque erroris mei paenitet, quam ut istius amicitiae crimen reformidet.

Me ipsum, me, inquam, quondam paene ille decepit, cum videretur mihi et civis bonus et cupidus optimi cuiusque et fimus amicus et fidelis.

A mí mismo, a mí, confieso, en un tiempo casi me engaña, al parecerme tanto un ciudadano bueno y deseoso (de cualquiera mejor) de relacionarse con los mejores y un amigo constante y leal.

Cuius facinora ego deprehendi occulis prius quam opinione, manibus ante quam suspicione.

Las fechorías del cual yo las capté antes con los ojos que con la opinión, antes con las manos que con la sospecha.

Si fuit in magnis catervis amicorum cuius etiam Caelius est magis ut ipse ferat se errasse moleste, sicuti non numquam in eodem homines me quoque paetinet erroris mei (CRV), quam ut reformidet crimen istius amicitiae.

Si en el nutrido grupo de amigos de Catilina estuvo también Celio es preferible que (comparativa) soporte con incomodidad haberse equivocado (como alguna vez me pesa a mí mi error con este mismo hombre) a tener la acusación de esta amistad.

 

[15] itaque a maledictis impudicitiae ad coniurationis invidiam oratio est vestra delapsa. posuistis enim, atque id tamen titubanter et strictim, coniurationis hunc propter amicitiam Catilinae participem fuisse; in quo non modo crimen non haerebat sed vix diserti adulescentis cohaerebat oratio. qui enim tantus furor in Caelio, quod tantum aut in moribus naturaque volnus aut in re atque fortuna?

Itaque oratio vestra est delapsa a maledictis impudicitiae ad insidiam coniurationis

Así pues, vuestra argumentación [ha resbalado] se ha alejado de unas calumnias sobre malas costumbres para acercarse al odio por la conjuración.

Enim posuistis (atque id tamen titubantur et strictim) hunc fuit participer coniurationis propter amicitiam Catilinae.

Pues sostenéis, y lo hacéis, sin embargo, con titubeos y superficialmente, que este había participado de la conjuración debido a la amistad con Catilina.

In quo non modo haerebat crimen, sed vix cohaerebat oratio diserti adulescentis

Esto, no solo acarreaba ningún delito sino que simplemente denotaba la capacidad de discurso de un elocuente joven.

Enim, qui tantus furor in Caelio, quod tantum aut in moribus et natura vulnus aut in re atque fortuna?

Pues, ¿qué locura en Celio hubo de haber, cuánta desgracia en sus costumbres, en su naturaleza, en su fortuna, en su situación.

 

ubi denique est in ista suspicione Caeli nomen auditum? nimium multa de re minime dubia loquor; hoc tamen dico. non modo si socius coniurationis, sed nisi inimicissimus istius sceleris fuisset, numquam coniurationis accusatione adulescentiam suam potissimum commendare voluisset.

Denique ubi nomen Caeli est auditus in ista suspicione?

En resumen, ¿cuándo el nombre de Celio se oyó en relación con esta conspiración?

Loquor nimia multa de re minime dubia. Hoc tamen dico.

Digo demasiadas cosas sobre un asunto del que no existe ninguna duda. Sin embargo digo esto:

Si (Caelius) non modo fuisset socius coniurationis, sed nisi inimicissimus istius sceleris, numquam voluisset comendare potissimum adulescentia sua accusatione coniurationis.

Si no solo hubiera sido un socio, sino un gran enemigo de esta conjuración, nunca hubiese querido ganarse tan vivamente el furor del puedo en

[16] quod haud scio an de ambitu et de criminibus istis sodalium ac sequestrium, quoniam huc incidi, similiter respondendum putem. numquam enim tam Caelius amens fuisset ut, si sese isto infinito ambitu commaculasset, ambitus alterum accusaret, neque eius facti in altero suspicionem quaereret cuius ipse sibi perpetuam licentiam optaret, nec, si sibi semel periculum ambitus subeundum putaret, ipse alterum iterum ambitus crimine arcesseret. quod quamquam nec sapienter et me invito facit, tamen est eius modi cupiditas ut magis insectari alterius innocentiam quam de se timide cogitare videatur.

 

Quod nescio an putem similiter suspendendum de ambitu et de criminibus isti sodalium ac sequestrium, quoniam huc incidi.

(Porque) esto no sé si creo que debo responder de forma similar sobre el cohecho y la corrupción electoral de amigos y mediadores, una vez llegado a este punto.

Enim Caelius numquam tam amens fuisset ut, si sese commacularet isto infinito ambitu, ambitus alterum accusaret.

Pues jamás Celio hubiese sido tan insensato como para, si se hubiera visto a sí mismo manchado con esta ambición tan insaciable, acusar a otro de esta ambición (cohecho)

Neque eius facti quaererer in altero suspicionem cuius ipse sibi perpetuam licentiam optaret, nec, si sibi semel periculum ambitus subeundum putaret, ipse alterum iterum ambitus crimen arcesseret.

Ni para buscar, sobre ese mismo hecho, la sospecha en otro de lo que para sí mismo desearía con total impunidad, y si pensara que él mismo podía ser procesado por cohecho, rechazaría para el otro esta acusación

Quod quam quam nec sapienter et me invito fait, tamen ut cupiditas eius modi ut magis videatur insectari innocentiam alterius quam de se timide cogitare videatur.

Porque, aunque ni obra sabiamente y además me tiene en contra, sin embargo existe en él un deseo de un tipo que más parece el de atacar al inocente que mostrar temor por sí mismo.

 



[1] Perífrasis de futuro con gerundivo

[2] Una vez un joven vestía toga viril debía estar un año sin mostrar el brazo derecho como símbolo su estado de aprendizaje. Celio tardó tres años en ‘enseñar el brazo’.

Comentarios